Życie religijne polskiego ludu wiejskiego

W zupełnej harmonii z powiedzianym wyżej pozostaje religijność prywatna. Jest w zależności, którą nazwać się ośmielimy funkcjonalną, od życia religijnego publicznego. Jest jego wykwitem i uzupełnieniem i przybiera na intensywności wówczas, gdy słabnie tętno życia religijnego grupy ludzkiej jako całości. Lud polski, rozpatrywany w swojej masie, ma, jakeśmy to wyżej stwierdzili, mało skłonności do mistycyzmu. Ale pojawiają się wśród niego poszczególni mistycy i występują sporadycznie ruchy mistyczne, zwłaszcza w czasach ostatnich na tle dezorganizacji tradycyjnego życia zbiorowego. Tak samo występują w tymże czasie ruchy religijne zabarwione narodowo czy społecznie, zawsze opozycyjne, a czasem zaczepne w stosunku do Kościoła Katolickiego – jako to w roku 1905 w części byłej Kongresówki mariawityzm, omówiony wyżej, po wojnie badacze Pisma świętego, Kościół Narodowy oraz długi szereg grupujących nielicznych wyznawców i mało skrystalizowanych sekt będących odpowiednikami zmian zaszłych w społeczności włościańskiej i pobudzonych do życia pod wpływem bezpośrednim wielkich przewrotów społecznych i morał- nych. Sekty te, jako też tu i ówdzie pojawiający się odosobnieni nowatorzy, odznaczają się, tak jak cale życie religijne włościańskie, ubóstwem i mglisto- ścią doktryn. Zastępują je uniesieniem mistyczno-sensualistycznym połączonym z wprowadzeniem w życie pewnych nakazów etycznych. Poza tym utrzymująca się w granicach prawowierności katolickiej nahożność prywatna wyczerpuje się gorliwszym niż normalny udziałem w aktach nabożności, zapisywaniem się do bractw, zwłaszcza do różańcowego, i spełnianiem obowiązujących ich członków praktyk szczególnych, noszeniem poświęconych medalików, czytaniem literatury budującej – wyłącznie niemal żywotów świętych i relacyj o cudach: dziełek zaś rozpatrujących zagadnienia religijno-moralne, tym bardziej doktrynalne, tak rzadko, że uważać to można za wypadki wyjątkowe. Jednym z najpospolitszych wyrazów religijności prywatnej jest ślubowanie spełnienia określonej czynności w zamian za doznanie określonej łaski, dotyczącej nieomal zawsze dziedziny materialnej: zdrowia lub majątku. Bardzo znaczna część krzyżów i kapliczek przydrożnych, tzw. „figur“, zawdzięcza swoje istnienie wywiązaniu się ze ślubu.

Wyżej opisane cechy życia religijnego polskiego ludu wiejskiego ustaliły się, jako system zorganizowany, w ostatnich paru wiekach okresu poddańczo- pańszczyźnianego. Kulty w tej postaci, w jakiej dziś je widzimy, rzadko kiedy sięgają wyżej niż XVI w., w całokształcie zaś swoim życie religijne włościańskie nosi piętno religijności XVII w. – ściślej drugiej połowy, po wojnach szwedzkich – oraz wieku XVIII. W tej formie przetrwała z małymi tylko zmianami do końca XIX w. Jest to religijność chłopa epoki pańszczyźnianej i wraz z wymieraniem ostatniego pokolenia, wychowanego w żywej jeszcze tradycji wspomnień o pańszczyźnie, wraz z nowymi formami wyrazu zbiorowego, których klasie włościańskiej dostarczają zmienione warunki społeczne, dotychczasowe oblicze życia religijnego ulega szybkiemu zniekształceniu. Wieś polska w ostatnich latach trzydziestu, a zwłaszcza w okresie powojennym, fermentuje duchowo, przy czym ta fermentacja jest coraz gwałtowniejsza, sięga coraz głębiej i pozostając w izwiązku ścisłym ze zmianami, d ok on y w a j ą c y m i się w całym organizmie narodowym, zdaje się zapowiadać przeobrażenia życia religijnego, niewątpliwie bardzo daleko idące, zarówno w kierunku jego wydzielenia z dotychczasowego całokształtu życia zbiorowego, jak pogłębienia etycznego i doktrynalnego.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>