Wątek Heraklesa

Spróbujemy sprecyzować i jednocześnie przeprowadzić dowód tego twierdzenia w drodze krótkiego przestudiowania paru faktów charakterystycznych. Pierwszym z nich będą dzieje rozpowszechnionego bardzo szeroko – między innymi i u nas – wątku powieściowego „mocnego męża“, inaczej wątku Heraklesa. Sam on nie nległ wielkim zmianom od kilku tysięcy lat, od czasu historycznie najdawniejszego, z którego wątek ten znamy z opowieści babilońskiej – może nawet jeszcze dawniejszej, sumerskiej – o bohaterze Gilgame- s?u. „Mocny mąż“ już jako niemowlę i dziecko odznacza się siłą nadludzką, czego daje dowody zabijając potwory, najczęściej węża: następnie jako młodzieniec wyzwala świat od dzikich bestii, od olbrzymów, tyranów: zdobywa bogactwa dla swego ludu: wędruje po świecie, szukając kogo by zwyciężyć i co zdobyć: nie mogą mu się oprzeć nawet Stróże świata zmarłych: zstępuje do piekieł i wyzwala stamtąd przyjaciela albo wynosi skarby: jego przygody miłosne są niezliczone, przy czym w końcu pozyskuje on serce bogini miłości Isztar lub ludzkiego odpowiednika tejże bogini: ginie wskutek jej przewrotności, o ile jej miłości uległ, albo też wskutek podstępnego użycia kochanki jako narzędzia zemsty przez wrogów: jest prosty, serca szczerego: cala moc jego jest w jego sile fizycznej, toteż chytrzejszy od niego władca częstokroć trzyma go w służbie.

Jakeśmy zaznaczyli przed chwilą, wątek ten przetrwał wieki i obiegł znaczną część świata w postaci nieomal nie zmienionej. Tyle tylko, że rozwiązanie niektórych epizodów jest różne: Gilgamesz więc odpędza od siebie boginię Isztar, przewidując z góry jej zdradę, podczas gdy Samson ulega Dalili, a Herakles pada ofiarą zemsty, do której Centaur użył Dejaniry. Zmienia się także gatunek zwyciężanych potworów: azjatyccy „mocni mężowie“ i Herakles rozdzierają lwa, północni, jak skandynawski Thor, zabijają olbrzymów lub duszą niedźwiedzie. Zmienia się także oczywiście sceneria – to zachodnio-azjatycka, to helleńska, to skandynawska, niemiecka, polska. Wszystko to ma wszakże znaczenie drugorzędne. Ważne jest, że zależnie od środowiska, które karmiło się opowieściami o babilońskim Gilgameszu, izraelskim Samsonie, greckim Heraklesie i rzymskim Herkulesie, polskim Toczygroszku czyli Żelaznej Palce, zmieniają się postawy, problemy, wyobrażenia znajdujące swój wyraz w opowieści, wskutek czego bohater jej staje się uosobieniem i bojownikiem zupełnie różnych wartości. Gilgamesz jest królem miasta i jego założycielem, a opowieść o nim jest legendą królewską dzieła grupy ludzkiej i jej walki z bogami i mocami niesamowitymi oraz z dzikimi zwierzętami o prawo do życia i rozwoju. Samson jest bohaterem walki Izraela z Filistynami, jest bohaterem narodowym i jednocześnie sługą Bożym, ile że pomiędzy Izraelem a Przedwiecznym jest przymierze. Przewrotność Dalili jest wyzyskana przez wrogów narodowych dla zgnębienia ludu izraelskiego, a zemsta Samsona burzącego gmach, w którym zebrani są Filistyni, jest zwycięstwem nad ciemiężycielami. Zwrócić należy wreszcie uwagę na fakt, że Samson jest „nazarejczykiem“, tj. Bogu poświęconym człowiekiem, który, gdy włosy mu podstępnie obcięto, utracił zakład swego szczególnego, osobistego przymierza z Przedwiecznym. Ślubował on bowiem, że włosów jego nie dotknie żelazo, wobec czego czasowa utrata sil fizycznych przedstawia się jako sankcja niedotrzymanego ślubu. Samson jest bohaterem narodowego związku religijnego i w opowieści o nim wyrażają się w pierwszym rzędzie naczelne wartości społeczne ludu podzielonego na szereg plemion, tzw. „pokoleń“, których jedność wyrażała się w jednej tylko instytucji stałej, w kulcie Jahwego. Nie darmo Samson jest właśnie „nazarejczykiem“, tzn. Jahwemu, nie innemu bogu poświęconym człowiekiem.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>