WARUNKI SPOŁECZNE ZMIANY ZNACZENIA SYMBOLÓW LITERACKICH CZ. II

Wyraz „sokół“ w języku polskim oznacza określonego ptaka drapieżnego. Ale w tekście Wolskiego do utworu muzycznego Moniuszki, gdy Halka śpiewa do kochanka „o mój sokole!“, termin „sokół“ naładowany jest znaczeniem symbolicznym. Nie wchodzimy w to, czy źródłem jest tu porównanie, czy nie. Dość, że Halka nazywa Janka wprost „sokołem“ i że termin ten w słuchaczach wywołuje określone wyobrażenia i wzruszenia, jakościowo różne od tych, które wywołuje termin „sokół“ w czytelniku podręcznika ornitologii czy w słuchaczu opowiadania myśliwskiego.

Drugi przykład. Wszyscy rozumiemy termin „lew“. Ale termin ten – obok znaczenia dosłownego – ma szereg znaczeń innych, moralnych. Zależnie od zwrotu lub utworu wymienienie lwa oznaczać może wspaniałomyślność, nieustraszoną odwagę, majestat. A oto jaką naukę wysnuwa z lwa niejaki Filip z Thaon, „klecha“ wieku XII, który dla królowej Anglii, Elianor Akwitań- skiej, ułożył wierszowaną encyklopedię wszechwiedzy o świecie nadziemskim i ziemskim. Lew, który

…at le vis herdu Gros le col et kemu Quaré le piz devant, Hardi e cumbatant Graille at le trait deriere… M oznacza zespolenie w Chrystusie dwóch natur: boskiej, przodującej i potężnej, wyobrażonej przez „straszliwe oblicze, kark gruby i grzywiasty, kwadratową pierś“ znamionującą „zuchwałość i wojowniczość“ – oraz ludzkiej, równie mdłej, jak „słabym jest zad“ lwa. Ogon lwa jest znakiem, iż wszyscy podlegamy sądowi boskiemu. Filip z Thaon rozważa w dalszym ciągu właściwości lwa i jego obyczaje, by wysnuć z nich różne budujące signefiances [2 – jako to, że gdy zamierza polować, zakreśla ogonem na ziemi krąg, z którego żadne zwierzę wyjść nie może: kolo – to raj: ogon – to sprawiedliwość boska: zwierzęta – to my. Zaznaczamy, że Filip z Thaon, ubożuchny duchem klecha, nie dokonał wynalazku. Zarówno opis lwa, jak i wiadomości o jego przedziwnych obyczajach zaczerpnął z wielu autorów. Zaznaczamy także, że przytoczona symbolika lwa powtarza się w szeregu późniejszych Ymaiges du monde -starofrancuskich czy łacińskich Imagines mundi[3′ aż do wieku XV włącznie, że następnie odnajdujemy jej okruchy w niby-naukowej literaturze wieków późniejszych, przeznaczonej dla szerokich rzesz – np. w różnych Oekonomikach ziemiańskich 41, jak polskie dzieło Haura z końca wieku XVII, oraz w kalendarzach pouczających jeszcze w wieku XVIII. Z drugiej strony symbolikę lwa – nie wyłączając interpretacji teologicznej – przejmuje i rozwija romans rycerski średniowieczny, zwłaszcza osnuty na tzw. matiere de Bretagne. Weźmy np. Percevala albo bezimienną opowieść prozaiczną z pierwszych lat wieku XIII o św. Graalu t6], nie mówiąc już o Chrestien de Troyes [7 i Roman de la RosęOdnajdziemy tam co krok naszego realno-symbolicznego lwa obok szeregu gronostajów, chartów, orłów, obok kwiatów, drogich kamieni, kolorów, z których każdy gra rolę pełną znaczenia moralnego lub teologicznego, zgodną z przypisaną mu konwencjonalnie naturą. Ka,żde z tych stworzeń i każdy z tych przedmiotów stanowią, rzec by można, wyrazy specjalnego słownika zrozumiałego dla czytelników owych romansów, dla słuchaczy opowieści ludowych, niezrozumiałego już bez komentarza dla nas. Mamy tu do czynienia z typowymi symbolami literackimi w rozumieniu naszej definicji.

Jednocześnie przykłady te unaoczniają nam, na czym polega zmiana znaczenia symbolów literackich. A także utrata przez nie znaczenia symbolicznego lub jego zachowanie. Albowiem jeśli mrówka oznacza niekiedy dziś jeszcze zapobiegliwość i pracowitość, nie inaczej niż u powołującego się w jej wypadku na Salomona Filipa z Thaon – żadnemu autorowi nie przyjdzie dziś do głowy wymienić kamień gagates jako otwierający zamki i rozplątujący węzły – i przypuszczam, że żaden ze współczesnych włamywaczy nie próbuje używać owego kamienia zamiast wytrycha. Gagates używany jest w literaturze niezmiernie rzadko w znaczeniu symbolicznym, jednak zdarza się to, jak zdarza się wzmianka o diamencie jako symbolizującym zarówno wiarę, jak niewinność, czystość i prawość. W literaturze i w mowie potocznej dzisiejszej ostatnie z tych znaczeń odebrały diamentowi kryształ i Iza, inne znaczenia zatraciły się.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>